Trong quá trình vận hành các trạm bơm tiêu, đặc biệt khi mưa lớn và mực nước sông Thương dâng cao, cán bộ vận hành thường xuyên phải theo dõi nhiều thông số như mực nước bể hút, mực nước bể xả, mực nước sông, cao trình thiết kế (TK), mực nước Min, Max và cao trình đỉnh công trình.
Để cán bộ, người lao động và người quan tâm dễ hiểu, Trung tâm Thoát nước và Xử lý nước thải giải thích một số khái niệm cơ bản như sau:
1. Bể hút là gì?
Bể hút có thể hiểu đơn giản là khu vực nước tập trung vào trước khi được máy bơm hút lên và bơm ra ngoài.
Nước mưa, nước trong hệ thống cống, kênh tiêu của đô thị chảy về bể hút. Máy bơm lấy nước từ đây để bơm sang bể xả rồi thoát ra sông hoặc hệ thống tiêu phía ngoài.
Vì vậy:
Bể hút = phía nước vào của trạm bơm.
Mực nước bể hút cho biết lượng nước đang tập trung phía trong lưu vực nhiều hay ít. Khi mưa lớn, nước đổ về nhanh, mực nước bể hút thường tăng lên và trạm phải bố trí số lượng máy vận hành phù hợp.
Trong bảng thông số của Báo cáo số 49/BC-TTTN, mỗi trạm có các cao trình bể hút khác nhau như Min, TK hoặc Max, phụ thuộc vào thiết kế và đặc điểm công trình của từng trạm.
2. Bể xả là gì?
Nếu bể hút là nơi máy bơm lấy nước vào, thì bể xả là nơi nước sau khi qua máy bơm được đẩy ra.
Có thể hình dung rất đơn giản:
Cống, kênh trong đô thị → Bể hút → Máy bơm → Bể xả → Cống/kênh xả → Sông.
Do vậy:
Bể xả = phía nước ra của trạm bơm.
Khi mực nước sông phía ngoài dâng cao, khả năng thoát nước từ bể xả ra sông có thể giảm, mực nước tại bể xả có thể tăng. Khi đó máy bơm phải làm việc trong điều kiện cột nước bất lợi hơn, hiệu quả bơm có thể giảm và các công trình như bể xả, cống xả, kênh xả, bể tiêu năng phải chịu áp lực lớn hơn. Báo cáo số 49 đã lưu ý các nguy cơ như nước dội ngược, rò rỉ, xói ngầm, sạt lở, lún nứt hoặc dòng xả không ổn định khi điều kiện phía sông trở nên bất lợi.
3. Các ký hiệu Min, TK, Max có nghĩa như thế nào?
Min – mực nước thấp
“Min” là cao trình mực nước thấp được xác định trong hồ sơ kỹ thuật, quy trình vận hành của công trình.
Có thể hiểu đây là một trong những mốc tham chiếu để người vận hành theo dõi trạng thái của bể hút.
TK – cao trình thiết kế
“TK” là viết tắt của thiết kế.
Đây là cao trình được xác định trong hồ sơ thiết kế hoặc hồ sơ kỹ thuật của từng công trình. Vì mỗi trạm bơm được xây dựng với quy mô, kết cấu, máy bơm và điều kiện địa hình khác nhau nên cao trình thiết kế của các trạm không giống nhau.
Max – mức cao
“Max” là mức cao được xác định trong hồ sơ kỹ thuật hoặc quy trình vận hành của trạm.
Khi mực nước thực tế tiến gần các mức cao này, cán bộ vận hành phải đặc biệt chú ý, tăng cường theo dõi và báo cáo theo quy định.
Điều quan trọng cần nhớ là:
Min – TK – Max là các mốc kỹ thuật của từng công trình, không phải là các cấp báo động lũ của sông.
4. “Bể xả – mức cần kiểm soát” phải hiểu như thế nào?
Đây là nội dung rất dễ bị hiểu nhầm.
Trong Báo cáo số 49/BC-TTTN, Trung tâm tổng hợp cao trình phía bể xả cần đặc biệt theo dõi của từng trạm. Ví dụ:
- Trạm Châu Xuyên II: TK +7,24 m; Max +8,04 m; đỉnh +8,50 m.
- Trạm Văn Sơn: TK +7,18 m; Max +7,97 m; đỉnh +8,50 m.
- Trạm Cống Rụt: TK +7,00 m; mức cao +7,43 m; đỉnh +8,50 m.
- Trạm Cống Sông: TK +7,21 m; mức kiểm tra/cao +7,43 m; đỉnh +8,50 m.
- Trạm Đồng Cửa: TK +7,50 m; đỉnh +7,90 m.
Các trạm khác cũng có thông số riêng theo hồ sơ kỹ thuật.
“Mức cần kiểm soát” không có nghĩa là cứ nước đạt đúng con số đó thì máy bơm phải tự động dừng.
Ý nghĩa của nó là:
Khi mực nước tiến gần hoặc đạt các cao trình cần theo dõi, cán bộ vận hành phải tăng cường kiểm tra công trình, theo dõi diễn biến và báo cáo Trung tâm để đánh giá điều kiện vận hành.
Báo cáo số 49 quy định rất rõ: việc đạt hoặc tiệm cận một cao trình không đồng nghĩa với việc trạm được tự động dừng bơm; đó là mức cần tăng cường kiểm soát và báo cáo để Trung tâm quyết định phương án.
5. Cao trình bể xả có phải là mực nước sông Thương không?
Không. Đây là hai thông số khác nhau.
Đây là điểm cán bộ vận hành cần đặc biệt lưu ý.
Mực nước sông là mực nước thực tế phía sông tại thời điểm theo dõi.
Trong khi đó, các con số ghi tại cột “Bể xả – mức cần kiểm soát” là cao trình, thông số kỹ thuật của bể xả hoặc công trình tại từng trạm.
Vì vậy không được lấy cao trình bể xả của một trạm rồi coi đó là mực nước báo động hoặc mực nước đo tại trạm thủy văn sông Thương.
Báo cáo số 49 đã nêu rõ: các cao trình trong bảng là thông số bể xả/công trình của từng trạm, không mặc nhiên đồng nhất với số đo mực nước tại trạm thủy văn trên sông Thương.
6. Một ví dụ để dễ hình dung
Giả sử tại một thời điểm cán bộ Trạm bơm Văn Sơn đo được:
- Mực nước sông: một giá trị thực tế tại thời điểm đo;
- Mực nước bể xả: một giá trị thực tế khác;
- Mực nước bể hút: một giá trị khác nữa.
Ba con số này phải được ghi riêng, không được đánh đồng với nhau.
Sau đó mới đối chiếu mực nước bể hút, bể xả thực tế với các thông số kỹ thuật của Trạm Văn Sơn trong hồ sơ:
- Bể hút: Min +0,85 m; TK +1,10 m; Max +3,60 m;
- Bể xả: TK +7,18 m; Max +7,97 m; đỉnh +8,50 m.
Nếu bể xả tăng và tiến gần các mức cần kiểm soát thì không phải lập tức suy luận rằng “đã đến mức phải dừng máy”.
Việc cần làm là tăng cường kiểm tra, theo dõi xu hướng tăng giảm, kiểm tra bể xả, cống xả, bể tiêu năng, công trình và hệ thống điện, đồng thời báo cáo Trung tâm để quyết định phương án vận hành.
7. Khi theo dõi một trạm bơm phải nhìn cả “đầu vào” và “đầu ra”
Có thể nhớ bằng một nguyên tắc rất đơn giản:
Bể hút cho biết phía trong đang cần tiêu bao nhiêu nước.
Bể xả và mực nước sông cho biết phía ngoài đang tiếp nhận nước thuận lợi hay khó khăn.
Vì vậy điều hành một trạm bơm không thể chỉ nhìn một con số.
Ví dụ, bể hút đang dâng nhanh nghĩa là phía đô thị đang có nhu cầu tiêu nước rất lớn. Nhưng nếu đồng thời bể xả và mực nước sông cũng đang tăng mạnh thì điều kiện làm việc của trạm trở nên bất lợi hơn.
Khi đó phải xem tổng thể:
Mực nước sông + Bể xả + Bể hút + Số máy đang chạy + Công trình xả + Hệ thống điện + Tình trạng máy bơm + Xu hướng tăng/giảm.
Đó cũng là nguyên tắc điều hành được Trung tâm quy định trong Báo cáo số 49.
8. Khi nào phải đặc biệt chú ý?
Khi mực nước sông hoặc bể xả tiếp tục tăng và tiến gần mức cần kiểm soát, cán bộ trạm phải tăng cường theo dõi.
Đặc biệt, nếu xuất hiện các hiện tượng như:
- nước dội ngược;
- dòng xả bất thường;
- rò rỉ tăng nhanh;
- xói lở, sạt mái;
- lún, nứt công trình;
- bất thường tại cống xả, bể tiêu năng;
- bất thường về điện, máy bơm;
thì phải báo cáo ngay, không chờ đến kỳ báo cáo định kỳ.
Trung tâm yêu cầu trong thời gian mực nước sông Thương ở mức cao, các trạm báo cáo theo chu kỳ 30 phút/lần, gồm mực nước sông, bể xả, bể hút, số máy vận hành, xu hướng mực nước trong 30 phút, tình trạng công trình, máy và hệ thống điện. Khi có diễn biến bất thường phải báo cáo ngay.
9. Điều quan trọng nhất cần ghi nhớ
Có thể tóm tắt bằng 5 câu:
1. Bể hút là phía nước vào trạm bơm.
2. Bể xả là phía nước sau máy bơm đi ra sông hoặc hệ thống tiêu.
3. Min – TK – Max – Đỉnh là các thông số kỹ thuật của từng công trình, không phải các cấp báo động lũ.
4. Mực nước sông và mực nước bể xả là hai số liệu khác nhau, phải đo và báo cáo riêng.
5. Khi mực nước tiến gần mức cần kiểm soát, không được tự suy luận rằng phải dừng bơm; phải tăng cường theo dõi, kiểm tra và báo cáo để Trung tâm quyết định phương án vận hành trên cơ sở tổng thể các điều kiện an toàn.
Mục đích cuối cùng của việc theo dõi các thông số không phải chỉ để “đọc được con số”, mà là để hiểu được tình trạng thực tế của trạm bơm, phát hiện sớm nguy cơ và vận hành an toàn, hiệu quả, hạn chế thấp nhất ngập úng cho khu vực đô thị.
